Hortus Botanicus

Een tuin voor artsen

De Hortus Botanicus ligt in de Plantage, een rustig deel van Amsterdam met brede straten en veel bomen. Het is een van de oudste botanische tuinen ter wereld en nog altijd een levende tuin van ongeveer 1,2 hectare met meer dan zesduizend tropische en inheemse bomen en planten.

De gemeenteraad richtte de tuin in 1638 op als Hortus Medicus. De eerste plek was het Reguliershof, bij de Utrechtsestraat en de Keizersgracht, en het doel was praktisch. Chirurgijns, artsen en apothekers leerden hier hun vak en deden hier hun examens, want plantenextracten waren toen het belangrijkste geneesmiddel. De pest maakte de zoektocht naar een remedie dringend. Ook scheepsartsen hadden betere manieren nodig om zeelieden op lange reizen te behandelen.

Planten van de schepen van de Compagnie

Toen de stad groeide, verhuisde de tuin. De huidige plek in de Plantage stamt uit 1682, toen Jan Commelin en Joan Huydecoper van Maarsseveen de tuin stichtten. De collectie groeide dankzij de Verenigde Oostindische Compagnie, wiens handelaren planten en zaden meenamen als mogelijke geneesmiddelen en handelswaar.

Twee verhalen zijn het onthouden waard. Eén koffieplant uit deze collectie werd de stamouder van de koffiecultuur van Midden- en Zuid-Amerika. Twee kleine oliepalmen uit Mauritius leverden zaden op die zich over Zuidoost-Azië verspreidden en een belangrijke inkomstenbron werden in Nederlands-Indië.

In 1646 telde directeur Johannes Snippendaal 796 soorten, voor het grootste deel geneeskrachtig. Veel van die planten groeien nog steeds in de Snippendaaltuin, vaak de zeventiende-eeuwse apotheek van Amsterdam genoemd.

Waar je op kunt letten

Begin bij de gebouwen. De toegangspoort aan de Plantage Middenlaan dateert uit het begin van de achttiende eeuw. Het zeshoekige paviljoen binnen gaat terug tot het einde van de zeventiende eeuw. De Oranjerie is van 1875, en al generaties lang overwinteren er sinaasappelbomen en andere planten in potten.

De Palmenkas en het laboratorium van Hugo de Vries zijn gebouwd in de stijl van de Amsterdamse School, in 1912 en 1915. Het bestuur van de tuin liet ze bouwen om professor Hugo de Vries aan de tuin te binden. Hij was directeur van 1885 tot 1918, en zijn onderzoek naar teunisbloemen maakte de tuin wereldberoemd. De Palmenkas staat aan de Plantage Parklaan, vlak bij de Nieuwe Keizersgracht.

De Drieklimatenkas ging open in 1993 en heeft drie verschillende tropische klimaten onder één dak. Zoek buiten de kas of tussen de collecties naar de Wollemipijn. Het is een levend fossiel, dat in 1994 voor het eerst werd gevonden in New South Wales. Kijk ook naar de Perzische ijzerhoutboom en naar de reuzenwaterlelie uit het Amazonegebied, Victoria amazonica. In de jaren dertig kwamen Amsterdammers 's nachts kijken naar één bloem.

Een tuin die bijna dichtging

In de jaren tachtig verloor de tuin zijn wetenschappelijke waarde voor de Universiteit van Amsterdam. In 1987 stopte de universiteit plotseling met het betalen van de kosten en kwam de tuin dicht bij een faillissement. Een stichting van vrienden, opgericht in 1986, en individuele steuners hielden de tuin open. Sinds 1990 staat de tuin los van de universiteit, en nu steunt de gemeenteraad hem.

Dat verleden zie je terug. Het voelt als een tuin die mensen hebben willen houden, met een café en oud glas en baksteen tussen de borders. Neem de tijd om zonder plan rond te dwalen. De paden zijn kort en het plezier zit in de details: een naamkaartje, een oude boom, een warme, vochtige kas na het Hollandse weer buiten.