ARTIS

Een dierentuin midden in de stad

Artis is de Amsterdamse stadsdierentuin en de oudste dierentuin van Nederland. Het is ook de vijfde oudste ter wereld die nog in bedrijf is. Het is ook een botanische tuin en heeft een aquarium, een planetarium, een arboretum en het oude Groote Museum.

Wat het echt bijzonder maakt, is de omgeving. Artis heeft 27 monumentale gebouwen, bruggen en vijvers, grotendeels uit de negentiende eeuw, en in de meeste wonen nog steeds dieren. Je loopt tussen oude bakstenen hallen, over kleine bruggen en langs vijvers die ooit een werkende gracht waren. De dierentuin is net zozeer een historische tuin als een verzameling dieren.

De volledige naam is Natura Artis Magistra, Latijn voor "de natuur is de leermeester van de kunst". Niemand gebruikt die. Er waren drie poorten, elk met een van de woorden erboven. Meestal was alleen de middelste poort open, dus lazen bezoekers "Artis" en hielden dat voor de naam. Zo is het gebleven.

Hoe het begon

Artis werd op 1 mei 1838 opgericht door drie mannen: de boekhandelaar Gerard Westerman, de agent J.W.H. Werlemann en de horlogemaker Jan Jacob Wijsmuller. De Plantage was toen een dun bebouwde, groene wijk aan de rand van de stad. Ze kochten daar het landgoed Middenhof en legden een tuin aan. Vanaf het begin toonden ze zowel levende als opgezette dieren.

De dierentuin groeide uit over wat de Nieuwe Prinsengracht was geweest. Een veerpont bracht bezoekers ooit van de ene helft naar de andere, omdat er nog schepen door de gracht voeren. In 1866 werd het water onderdeel van de dierentuin en veranderd in drie grote vijvers met kleine bruggen ertussen.

De collecties reikten ook verder dan dieren. Tientallen jaren had de dierentuin een etnografisch museum, vooral met voorwerpen uit Java. De voorwerpen gingen in 1921 naar het Koloniaal Instituut, tegenwoordig het Wereldmuseum Amsterdam. In de negentiende eeuw leunde de dierentuin sterk op de Nederlandse koloniën voor dieren en voorwerpen, en die geschiedenis kreeg ter plekke lang weinig aandacht.

De twintigste eeuw was wisselvallig. In 1941 vielen geallieerde brandbommen, bedoeld voor het spoorwegemplacement ernaast, op de dierentuin en beschadigden alleen gebouwen. In september van dat jaar dwongen de bezetters Artis om de joodse leden te weigeren, van wie er altijd veel waren geweest. In 1970 zat de dierentuin weer in geldnood, en een kinderactie, "Artis moet blijven", hielp haar te redden.

Een klein treurig verhaal: de laatste quagga in gevangenschap stierf hier op 12 augustus 1883. Alle zebra's werden toen quagga genoemd, dus niemand merkte het tot jaren later.

Waar je op moet letten

Begin bij de poorten en de oude gebouwen rond de ingang. Het aquarium dateert uit 1882 en de bibliotheek uit 1867. De bibliotheek bevat duizenden boeken en oude dierenprenten en is van de Universiteit van Amsterdam. Achter in het aquarium staat het Heimansdiorama uit 1926.

Twee gebouwen stonden er al voor de dierentuin: het wolvenhuis, ooit een herberg, en het tuinhuis Masman, nu het verblijf van rode ibissen.

Kijk naar het leeuwenterras van 1927, van huisarchitect Bert Johan Ouëndag. Het gebruikte een gracht en een lage muur in plaats van tralies, wat voor die tijd modern was. Het vogelhuis en het apenhuis zijn rond 2010 en 2011 gerestaureerd. In het vogelhuis loop je over een brug tussen vrij rondvliegende vogels. Het apenhuis is nu één grote tropische hal.

Aan de nieuwere kant staat het planetarium uit 1988 tussen de oude gebouwen. In 2014 opende Micropia als eerste museum van het microscopisch leven, een paar minuten lopen van het hoofdterrein.

Blijf even staan op een van de bruggen over de oude grachtvijvers. Het water, de bomen en de bakstenen hallen laten het best zien wat de oprichters bouwden.