Zuiderkerk

Een kerk die iets in gang zette

De Zuiderkerk staat aan het Zuiderkerkhof in de buurt rond de Nieuwmarkt. Het was de eerste kerk in Amsterdam die vanaf het begin was gebouwd voor protestantse diensten. Daarvoor gebruikte de gereformeerde gemeente oudere gebouwen. Dit gebouw was speciaal voor haar ontworpen.

De toren valt het eerst op. Hij steekt boven de daken van de buurt uit, en sinds een nieuwe verflaag in 2017 is het bovenste deel weer donkergrijs, naar men zegt de oorspronkelijke kleur.

Het gebouw van Hendrick de Keyser

Hendrick de Keyser, de stadsarchitect, tekende het ontwerp in 1603. In augustus van dat jaar werd de eerste steen gelegd. Het geld raakte op en het werk lag bijna vier jaar stil. Met Pinksteren 1611 werd de kerk in gebruik genomen, en in 1614 waren de toren en het kerkhof klaar. In de muren zitten bakstenen van de afgebroken stadsmuur.

De Keyser ontwierp een pseudobasiliek in Amsterdamse renaissancestijl: een middenschip, twee lagere zijbeuken, zes traveeën, Toscaanse zuilen en houten tongewelven. De toren heeft een vierkante stenen basis, daarboven een achthoekige zandstenen verdieping met vrijstaande zuilen op de hoeken, en een met lood beklede houten spits. In 1656 kwam er een carillon van de gebroeders Hemony.

De Keyser overleed in 1621 en werd in de kerk begraven. Zijn grafsteen ligt er nog steeds. Het kerkhof had vroeger twee zandstenen poorten, ook van zijn hand. Die aan de Sint Antoniesbreestraat staat nog, en dat is de doodshoofdenpoort vlak om de hoek.

Rembrandt, Monet en de hongerwinter

De kerk is verbonden met de familie van Rembrandt. Zijn zoon Titus werd hier op 22 september 1641 gedoopt. Vijf jaar eerder, in 1636, was hun eerste zoon Rombertus hier begraven, pas drie maanden oud. In totaal werden drie kinderen van Rembrandt in de Zuiderkerk begraven. Het woonhuis van de familie ligt op loopafstand, tegenwoordig het Museum Het Rembrandthuis. Zijn leerling Ferdinand Bol werd hier in 1680 begraven.

Claude Monet schilderde de spits in 1874, waarschijnlijk tijdens zijn verblijf in Amsterdam. Op de voorgrond zette hij de Groenburgwal en de weerspiegeling van de huizen schilderde hij met losse gele streken, zonder details. Het schilderij hangt nu in het Philadelphia Museum of Art.

Tot 1929 werden er diensten gehouden. In de laatste winter van de Tweede Wereldoorlog, de hongerwinter van 1944 op 1945, stierven mensen sneller dan ze begraven konden worden. Van februari tot augustus 1945 werd de kerk gebruikt om de doden te bewaren tot de begrafenis. Rond 1970 werd de kerk gesloten omdat ze bijna instortte, en tussen 1976 en 1979 werd ze gerestaureerd.

Waar je op kunt letten

Begin bij de Groenburgwal en kijk langs de gracht naar de toren, vanuit dezelfde hoek die Monet koos. Het water, de smalle huizen en de spits staan nog steeds precies zo in lijn. Loop dan door naar de kant van het Zuiderkerkhof en kijk hoe de zandstenen achthoek op de bakstenen basis staat, en hoe licht de zuilen op de hoeken lijken boven de zware steen eronder.

Kijk ook naar de verdieping met het carillon. Die Hemony-klokken hangen al bijna vierhonderd jaar in de toren. Wil je meer weten over de oudere geschiedenis van de buurt, dan laat het Pintohuis zien hoe welgestelden hier in dezelfde eeuw woonden. De wandeling In Rembrandt's Footsteps komt hier ook vlak langs.