Park Frankendael

Een buitenplaats in de stad

Frankendael is de laatste in zijn soort in de Watergraafsmeer van Amsterdam. De polder werd in 1629 drooggelegd en in de twee eeuwen daarna ontstonden hier meer dan veertig boerderijen en buitenplaatsen. Alleen deze is overgebleven. De andere buitenplaats van de stad die nog bestaat, Amstelrust, ligt elders.

Het park ligt ongeveer twintig minuten lopen van het Wereldmuseum. Tegenwoordig beslaat het 18 hectare en kun je er gratis doorheen wandelen. Het huis staat aan de oostkant, aan de Middenweg 72. Daarvoor vind je een gracht, een fontein en een gazon. Achter het huis gaat de tuin over in het grotere park.

Van Balde tot de stad

Het eerste huis werd waarschijnlijk rond 1659 gebouwd. In 1695 werd Izaak Balde de eigenaar en hij gaf het landgoed zijn naam. Hij nam die over van Frankenthal, een toevluchtsoord voor protestanten bij Worms, waar zijn grootvader ooit onderdak had gekregen. Er werd gebouwd tot 1733, toen het huis zijn huidige uiterlijk kreeg: een voorgevel van rode baksteen in Hollandse Lodewijk XIV-stijl.

In 1783 liet de eigenaar, Jan Gildemeester Janszoon, de toegangspoort ontwerpen door architect Jacob Otten Husly. Zijn wapen staat erop. Latere eigenaren kwamen en gingen. Pieter Proot gaf hier tussen 1849 en 1866 feesten en banketten. In 1882 kocht de gemeente het terrein. Vanaf 1930 zat de gemeentekwekerij hier en ook een tuinbouwschool gebruikte het terrein.

Het openluchttheater van 1927 tot 1956 werd in de tuin gehouden. In 1957 vroeg de gemeente architect Ben Merkelbach om in het vervallen huis te gaan wonen. Hij restaureerde het, en zijn stiefdochter Cecilia Lichtveld was tot 2004 de laatste bewoner.

Het park bestaat omdat iemand niet wilde opgeven. Toen de school in 1998 sloot, wilde Amsterdam huizen bouwen op het kwekerijterrein. Aannemer Elgar Vos begon een campagne voor een park. De Muiderpoort, twintig minuten lopen hiervandaan, is een van de oude stadspoorten. Hier buiten stond je in open polder.

Waar je bij het huis op moet letten

Begin aan de voorkant. De marmeren fontein toont Arion op zijn dolfijn, met Amphitrite en Poseidon aan weerszijden. Beeldhouwer Ignatius van Logteren maakte hem in 1714. Hij werd in 1770 gekocht en kwam van de buitenplaats Driemond bij Weesp.

Aan weerszijden van de voorkant staat een beeld: Bacchus links en Ceres rechts. De bron noemt in totaal vier beelden uit het begin van de 18e eeuw. Kijk ook naar de poort, naar de lijnen van Husly en het wapen van Gildemeester.

Het oude koetshuis is nu een restaurant, genoemd naar Merkelbach. De tuin achter het huis is hersteld, met parterres in regentenstijl die laten zien hoe zulke tuinen er rond 1740 uitzagen. In 2008 vonden archeologen op het achterste deel van het terrein wat mogelijk de fundamenten van de oude oranjerie zijn.

In het park

Loop door en je komt bij een klein eiland, met een bruggetje verbonden met het pad. Daarop staat de Hermitage, een tuinbouwsel dat vlak voor 1820 is gebouwd als nagemaakte ruïne. Het is gemaakt om oud te lijken, en dat doet het nog steeds.

Op het grote grasveld net ten westen van het huis zie je misschien een groot, gevlochten wilgenkunstwerk met de naam Slag om het Watergraafsmeer. Voorbij de rand van het park ligt Tuindorp Frankendael, het tuindorp dat kort na de Tweede Wereldoorlog werd gebouwd en naar de buitenplaats is vernoemd.