MUSEUM
Hollandsche Schouwburg
Het voormalige theater waar Joden vóór hun deportatie werden samengebracht, nu een gedenkplaats.
Van theater naar deportatiecentrum
In juli 1942 stond acteur Philip Bekkers in *Wiegelied* op het toneel toen de Duitse autoriteiten de Hollandsche Schouwburg kwamen vorderen. De voorstelling mocht worden afgemaakt. Daarna werd het theater een deportatiecentrum, waar Joden werden samengebracht voordat ze werden weggevoerd. Nu is het een gedenkplaats. Die abrupte verandering in het gebruik van het gebouw is het belangrijkste om te weten voordat je naar binnen gaat.
Je bent in de Amsterdamse Plantagebuurt, op een klein stukje lopen van de Hortus Botanicus en ongeveer vijf minuten lopen van ARTIS. Neem hier de tijd om de vroegere theaterruimte te verbinden met de persoonlijke verhalen die binnen worden verteld. De verhalen geven namen en stemmen aan wat er in dit gebouw is gebeurd.
Vóór de deportaties
De Schouwburg was een plek waar het publiek nieuwe toneelstukken kwam bekijken. In 1900 ging hier *Op Hoop van Zegen* van Herman Heijermans in première. Het werd een succes, en Heijermans maakte er een gewoonte van om elke kerstavond een nieuw stuk naar het theater te brengen.
Houd dat eerdere leven in gedachten als je naar het voormalige toneel kijkt. Dit was een werkend theater met acteurs, toneelschrijvers en terugkerende bezoekers voordat er mensen werden vastgehouden. Het onderbroken werkende leven van Bekkers in juli 1942 verbindt die twee geschiedenissen heel direct: een voorstelling mocht haar einde bereiken, terwijl de bestemming van het gebouw met geweld werd veranderd.
Kinderen aan de overkant
In 1942 klom de zesjarige Salo Muller op het toneel van het theater om bij zijn vastgehouden ouders te komen. Hij werd bij hen weggehaald en naar de crèche aan de overkant gebracht. Zijn getuigenis is nu een van de 40 verhalen die bezoekers kunnen beluisteren via glazen druppels aan de muren van de voormalige theaterzaal. Zoek deze luisterpunten op en neem de tijd voor de verhalen, in plaats van de zaal alleen als monument te bekijken.
De crèche maakte ook deel uit van een ontsnappingsroute waarlangs honderden Joodse kinderen tijdens de deportaties van 1942–1943 konden worden gered. Crèchemedewerkster Betty Oudkerk vertelde hoe ze met Duitse bewakers flirtte terwijl ze een baby in een grote reistas naar buiten droeg. Haar verhaal beschrijft een redding in het bijzijn van de bewakers, met het kind verstopt in iets wat alledaags genoeg was om langs hen te dragen. De straat tussen het theater en de crèche hoorde zowel bij het uiteenvallen van gezinnen als bij de pogingen om kinderen te redden.
Waar ooit het toneel stond
De obelisk die in 1962 werd onthuld, staat op de plek van het vroegere toneel. Die plek brengt het theaterverleden van het gebouw, Salo Mullers poging om bij zijn ouders te komen en de latere functie als gedenkplaats samen.
De tekst op het monument kwam niet zonder bezwaar tot stand. Journalist Henri Knap maakte bezwaar tegen een opschrift dat de slachtoffers omschreef als ‘gevallen Joodse landgenoten’. Het werd vervangen door een tekst ter herinnering aan degenen die vanaf deze plek waren weggevoerd. Dat onderscheid doet er hier toe: het opschrift verwijst rechtstreeks naar de deportatie en de rol van het gebouw daarin. Ga voor de obelisk staan en lees de woorden met die geschiedenis in gedachten.
Goed om te weten
- Reken op ongeveer drie minuten lopen vanaf de Hortus Botanicus.
- Neem genoeg tijd om naar verschillende persoonlijke verhalen te luisteren.
- Zoek de glazen druppels aan de muren van de voormalige theaterzaal.
- Bekijk niet alleen de obelisk, maar lees ook het opschrift op het monument.
- Openingstijden en prijzen kunnen veranderen. Check de officiële website voor je gaat. Officiële website









