De Krijtberg

Een hoge kerk tussen grachtenpanden

De Krijtberg staat aan de Singel en je loopt er zo langsheen zonder het te merken. De kerk zit ingeklemd tussen de oude grachtenpanden. Kijk omhoog en je ziet een monumentale voorgevel met twee spitse torens. De officiële naam is de Sint-Franciscus Xaveriuskerk, naar Franciscus Xaverius. Amsterdammers noemen haar De Krijtberg, of soms De Rijtjeskerk.

Het is een jezuïetenkerk, en de jezuïeten zorgen er van het begin af aan voor. De wandeling is het waard vanwege het contrast. De straat buiten is smal en sober. Binnen is de neogotische ruimte hoog, beschilderd en vol kleur.

Van schuilkerk tot gotische gevel

Het verhaal begint in 1654. Dat jaar richtten de jezuïeten een schuilkerk in, in een huis dat Crijtberg heette. Daar komt de naam van het gebouw vandaan. Katholieke erediensten moesten toen uit het zicht blijven, dus een kerk achter een gewone huisgevel was logisch. In 1677 kwam er op dezelfde plek een nieuwe kerk in de plaats van de eerste.

De kerk die je nu ziet, stamt uit de jaren 1880. De bouw begon in 1881 en in 1883 werd de kerk ingewijd. De architect was Alfred Tepe, die al eerder met een soortgelijke puzzel had gezeten bij de Sint-Willibrorduskerk in Utrecht: een grote kerk op een klein stuk grond. Hier was het perceel nog krapper, ingeklemd tussen bestaande grachtenpanden. Alleen de oostkant grensde aan een straat, dus de kerk kon niet op de traditionele manier op het oosten worden gericht.

Tepe loste het op door de hoogte in te gaan. De zijbeuken zijn smal en de kerk heeft galerijen. In plaats van een dwarsschip is er een ondiep schijndwarsschip. De meeste ramen zitten zo hoog mogelijk om licht binnen te laten. Het gewelf is binnen 31 meter hoog. Omdat er aan alle kanten huizen staan, gaf hij de kerk aan de straatkant één grote gevel, met twee trappentorens.

Waar je op moet letten

Begin buiten en bekijk de gevel vanaf de overkant van de gracht. De torens doen veel werk in zo'n smalle ruimte.

Als je naar binnen gaat, kijk dan eerst omhoog. De hoogte is de verrassing, en de hoge ramen verklaren waarom het licht zo valt. Kijk dan naar de versiering. Die kwam van kunstenaars van het Sint-Bernulphusgilde, vooral van de firma Mengelberg onder leiding van Friedrich Wilhelm Mengelberg. Het grootste deel van het interieur is bewaard gebleven, dus je ziet de kerk grotendeels zoals ze in de jaren 1880 klaar was.

Er is nog één klein, ongewoon voorwerp om te zoeken. In de kerk staat een borstbeeld met het hart van pater Jan Philip Roothaan, een negentiende-eeuwse generaal van de jezuïetenorde. In de pastorie zat vroeger een museum over hem.

Ook het Amsterdamse literaire leven heeft de kerk gekend. De schrijver Godfried Bomans kwam er geregeld in zijn studietijd, van 1933 tot 1939. In 2008 werd de criticus Kees Fens vanuit deze kerk begraven.

Vlakbij ligt het Ignatiushuis, een jezuïetencentrum voor spiritualiteit en cultuur. Het organiseert cursussen en retraites, en de kerk werkt ermee samen. Het Martelmuseum ligt aan dezelfde gracht en het Begijnhof is een korte wandeling verderop. De Krijtberg is nog steeds een kerk waar gekerkt wordt, en je bekijkt haar het best rustig, met je ogen omhoog.