Wolkenkrabber (Twaalfhoog)

Een toren aan een plein

Het Victorieplein is een brede, open kruising in de Rivierenbuurt, waar drie brede lanen samenkomen. Aan het hoofd van het plein staat een toren van lichte baksteen met twaalf verdiepingen. De officiële naam is het Twaalfverdiepingenhuis. Iedereen noemt het de Wolkenkrabber.

Volgens New Yorkse maatstaven is het bescheiden. Voor Amsterdam in 1932 was het heel iets anders. Het was de eerste woonhoogbouw van de stad en de hoogste woning van Amsterdam. Nu is het een beschermd rijksmonument. Het is de wandeling waard voor het bijzondere gevoel van een klein stukje skyline uit de jaren dertig tussen lage bakstenen blokken.

Berlages ontbrekende torens

De Rivierenbuurt hoort bij Plan Zuid, de zuidelijke stadsuitbreiding ontworpen door Hendrik Petrus Berlage. In zijn plan stonden torens op belangrijke punten in de buurt. Alleen deze is ooit gebouwd, en die is ontworpen door J.F. Staal, niet door Berlage.

Het idee stamt uit 1927. Er kon niet meteen worden begonnen, want de bouwregels stonden maar vier verdiepingen toe en moesten worden aangepast. De eerste paal ging op 1 juli 1930 de grond in. Het gebouw staat op bijna negenhonderd palen. Een plaquette in de hal vermeldt de bouwers en de architect.

De flats waren groot, met zes kamers per woning, en voor die tijd goed uitgerust. Ze hadden een intercom, snelle liften, een vuilstortkoker, een koelkast en centrale verwarming. Staals vrouw, de architect Margaret Kropholler, krijgt de eer voor de vuilstortkoker, het centrale belsysteem en de indeling van de keukens. Toch liep het gebouw maar langzaam vol. Huurders gaven de voorkeur aan de laagbouwstraten eromheen, en de huur was zo hoog dat het gold als een plek voor de allerrijksten.

De toren is tussen 2016 en 2019 zorgvuldig gerestaureerd. Verfonderzoek bracht het oorspronkelijke kleurenschema aan het licht onder tien lagen latere verf.

Waar u op moet letten

Ga midden op het Victorieplein staan en kijk naar de hele voorgevel. Die is symmetrisch, met aan beide kanten een vleugel met flats. In het midden, boven de ingang, steken een half open trappenhuis en de liftkoker boven het dak uit. Ze werken als een scharnier dat de gevel in tweeën deelt. Het glas van het trappenhuis steekt uit de muur. Tijdens de restauratie is het uit elkaar gehaald en hersteld.

Het betonnen skelet zit verborgen achter lichte baksteen, dus de toren lijkt een bakstenen gebouw. Kijk ook naar de balkons en de ramen. De stijl mengt Amsterdamse School, functionalisme en de soberder Nieuwe Zakelijkheid. De ramen draaien om een verticaal scharnier, zodat ze van binnenuit kunnen worden schoongemaakt.

Voor het gebouw staat een standbeeld van Berlage door Hildo Krop, geplaatst in 1966. Hij kijkt over het plein uit naar de Berlagebrug, de brug over de Amstel die hij ontwierp. Lees ook de straatnamen: Vrijheidlaan, Rooseveltlaan en Churchill-laan. Ze laten zien hoe de buurt dacht over het einde van de oorlog.

Dit is een particulier appartementengebouw, dus geniet ervan vanaf het plein en de stoep.