Vuurtoreneiland

Een vuurtoren op een strook land in het IJmeer

Vuurtoreneiland is een klein eiland in het IJmeer, vlak bij de kust bij Durgerdam, aan de oostrand van Amsterdam. Vanaf het water zie je een lage rij bomen met een slanke ijzeren toren en een paar oude bakstenen gebouwen, en verder niet veel.

Juist dat maakt het zo bijzonder. Je verlaat de stad per boot en komt aan op een rustige plek, met aan alle kanten open water en in de verte de skyline van Amsterdam. Het eiland is eigendom van de Staat en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. Er vaart een dagelijkse veerboot vanuit Amsterdam naar het eiland, en er gaan ook excursies heen.

Eerst licht, dan kanonnen

Het eiland is rond 1700 aangelegd om een baken te dragen, dat Hoek van 't IJ heette, naar de punt op het vasteland aan de overkant. De eerste vuurtoren was een vierkant stenen gebouw. In 1809 werd hier een militaire post ingericht, en in 1844 groeide die uit tot een echt fort. In 1883 werd het onderdeel van de Stelling van Amsterdam, de ring van forten die de stad moest verdedigen. Samen met Fort Pampus en Fort Diemerdam moest het een aanval vanaf de Zuiderzee tegenhouden.

In 1885 werd het eiland vergroot voor een kustbatterij bij Durgerdam. Later kwamen er een bomvrij gebouw en een artilleriebatterij bij, maar de vijf kanonnen werden in 1904 naar Den Helder verplaatst. De soldaten vertrokken lang voordat het fort in 1959 formeel werd opgeheven als vesting. Sinds 1981 is het een Rijksmonument, en het maakt deel uit van de UNESCO-werelderfgoedlijst voor de Stelling van Amsterdam.

De vuurtoren had zijn eigen geschiedenis. Het oude stenen gebouw werd in 1893 vervangen door de toren die er nu staat. Het mistsignaal ging in 2001 uit. In 2003 doofde het licht toen de laatste vuurtorenwachter met pensioen ging, en in 2005 werd het weer aangestoken. Het brandde tot eind 2016. Sindsdien praten de betrokken partijen, van Rijkswaterstaat tot de beroeps- en pleziervaart, over een alternatief baken in een andere kleur.

Waar je op let als je aankomt

Begin bij de toren. Hij is achthoekig en taps, gemaakt van gietijzeren en stalen delen, en je kunt dwars door het frame heen kijken. Hij heeft vijf niveaus, en de bovenste, de lantaarnkamer, is afgesloten. In de buurt staat het huis van de vuurtorenwachter. Het huidige gebouw stamt uit 1951, want het eerste huisje van de wachter is vervangen.

Kijk dan naar de grond. De lage vormen en bakstenen gebouwen zijn wat er van het fort over is, en de voormalige kazernes horen daarbij. Sinds 2013 gebruikt een restaurant het eiland als herbestemmingsproject. In de zomer zit het in een glazen huis, en in de winter verhuist het naar de oude kazerne. Het eiland was ook het toneel van openluchttheater: in september 2012 voerden buren uit Durgerdam en omgeving er een voorstelling op, Ik, een eiland.

Sinds 1996 verbindt een smalle brug het eiland met het vasteland. Kijk ook naar het noorden. Daar werd in 2003 een lage dam aangelegd, de Hoeckelingsdam, om een stuk van het IJmeer wat beschutting tegen de wind te geven. De dam raakt het eiland niet en het publiek mag er niet op lopen. Ten zuiden van het eiland begon in 2023 de bouw van een nieuw kunstmatig eiland, het Buiteneiland. Het oude fort kijkt nu over het water uit op een nieuw stuk land in aanbouw.

Het IJmeer is een wijd, open water, en het weer verandert de hele sfeer van de plek. Op een heldere dag zie je hoe de vuurtoren vroeger werkte: één ijzeren toren, heel veel water, en schepen die erop koersten.