Pianola Museum

Een piano die zichzelf bespeelt

Het Pianola Museum is een klein museum aan de Westerstraat, in de Jordaan, en het draait vooral om geluid. Een pianola is een piano met een mechaniek erin dat een geperforeerde papieren rol afleest. Vilten vingers drukken de toetsen in, en de speler trapt op de pedalen om de lucht aan te drijven. Zulke instrumenten werden gebouwd tussen ongeveer 1900 en 1935. Hier hoor je ze aan het werk, tijdens een rondleiding die de geschiedenis en de werking van de machines uitlegt.

Het museum bezit meer dan honderd instrumenten. Ongeveer vijftien daarvan vallen op in de opstelling: pianola's en zogenaamde reproductiepiano's. In het archief liggen meer dan 35.000 muziekrollen, van klassieke muziek en ragtime tot operette, marsen en dansmuziek. Het is een van de grootste collecties ter wereld.

Een handelsstad en een politiebureau

Aan het begin van de twintigste eeuw was Amsterdam een belangrijk centrum van de pianolahandel. Bekende handelaren waren Duwaer en Naessens, Goldschmeding, Bender en Kettner. De meeste kopers waren particuliere huishoudens, maar de instrumenten gingen ook naar veel uitgaansgelegenheden in de stad.

Het museum groeide uit een stichting die Theo de Boer en Kasper Janse in 1981 oprichtten. Zij openden het museum in 1994 op de begane grond van een voormalig politiebureau uit 1905, aan de Westerstraat 106. Sinds 2017 werkt het nauw samen met het Geelvinck Muziek Museum.

Het verhaal van de pianola loopt samen op met dat van de stomme film. Het museum draait al jaren oude filmbeelden, en de muziek op die avonden komt vaak van de instrumenten zelf. Er zijn ook concerten, met klassieke piano, jazz en tango, en vaak speelt de pianola daarin een rol.

Waar je op kunt letten

Kijk naar de rol. Terwijl het papier afrolt, gaan de gaatjes langs het mechaniek en bewegen de toetsen vanzelf. Het is vreemd om een lege kruk te zien en toch een vol muziekstuk te horen.

Luister naar het verschil tussen een gewone pianola en een reproductiepiano. Bij een gewone pianola bepaalt degene bij de pedalen de expressie. De reproductiepiano's zijn gemaakt om het aanslag van de pianisten van die tijd vast te leggen, dus hun rollen klinken nog steeds zoals die pianisten speelden, een eeuw later. Vraag je gids om het verschil naast elkaar te laten horen.

Kijk buiten ook naar het gebouw. Het ziet er nog steeds uit als het politiebureau dat het in 1905 was.