Zorgvlied

Een begraafplaats als een park

Zorgvlied is een begraafplaats aan de Amsteldijk, op de westoever van de Amstel. Je ziet hier niet de gebruikelijke rijen stenen. Paden slingeren, oude bomen staan op open grasvelden en de graven liggen in groene hoekjes. Het is een van de bekendste begraafplaatsen van Nederland, vooral omdat hier zoveel schrijvers, acteurs, musici en kunstenaars begraven liggen. De wandeling is de moeite waard voor de rust, het landschap en de verhalen die in de monumenten gebeiteld staan.

Van buitenplaats tot begraafplaats

De naam komt van Zorgvliet, een buitenhuis aan de Amstel dat hier vanaf 1676 stond. Door tegenspoed werd het verkocht, daarna raakte het in verval en uiteindelijk verdwenen de gebouwen. De gemeente Nieuwer-Amstel, nu Amstelveen, wilde de groei van Amsterdam een halt toeroepen. Op het oude landgoed legde ze een algemene begraafplaats aan, die op 1 november 1870 openging.

Tuinarchitect Jan David Zocher ontwierp de begraafplaats in Engelse landschapsstijl. Zijn zoon Louis Paul Zocher breidde hem in 1892 uit, en er volgden uitbreidingen in 1900, 1919 en 1926. Leo van der Bijl ontwierp de poorten van 1926, en het atrium kwam rond 1930. Amstelveen is nog steeds eigenaar en beheerder, ook al kwam de begraafplaats door de grenswijziging van 1896 binnen Amsterdam te liggen. Al snel werd het de plek waar de Amsterdamse elite begraven wilde worden. In 2008 kregen het park, de paden, de poorten en een aantal graven de status van rijksmonument.

Wie hier liggen

De lijst is lang. Schrijver Harry Mulisch ligt hier, net als de schilder Constant Nieuwenhuys van Cobra, fotograaf Eva Besnyö en ontwerper Wim Crouwel. Acteur Louis Bouwmeester, toneelschrijver Herman Heijermans en econoom en bankier Wim Duisenberg zijn hier ook begraven. Dat geldt ook voor de rock-'n-rollschilder Herman Brood en Bobby Farrell, zanger van Boney M. Jo van Gogh-Bonger, de schoonzus van Vincent, rust hier eveneens, een mooie schakel met het Van Gogh Museum. Ook de oprichter van het biermerk, Gerard Adriaan Heineken, ligt hier. Maakt die naam je nieuwsgierig, dan vertelt de Heineken Experience de andere helft van het verhaal. Janny Brandes-Brilleslijper, een Holocaustoverlevende die in een kamp bij Anne Frank was, ligt hier ook. Het Anne Frank-standbeeld op het Merwedeplein is nog een manier om dat deel van de stadsgeschiedenis te benaderen.

Een gebroken zuil eert alle schrijvers en dichters die hier liggen.

Waar je op moet letten

Begin met de oudere monumenten. Oscar Carré, die Circus Carré leidde, heeft een mausoleum uit 1891. Het monument voor Sophie de Vries dateert uit 1892, en het grafmonument van de familie Dorrepaal uit 1886 heeft een beeld naar een ontwerp van Frans Stracké.

Let dan op hoe de nieuwere delen verschillen. Nadat Manfred Langer in 1994 was begraven, onder een monument waarop hij met een glas bier in zijn hand staat, werden begrafenissen opener en persoonlijker. Een conflict over het graf van kunstenaar Peter Giele leidde tot een apart gedeelte, Paradiso, voor monumenten met een ongewoon uiterlijk of formaat. Gieles eigen laatste rustplaats daar is een capsule die bekendstaat als de Giele Skull.

De begraafplaats is verdeeld in themavelden en elke steen moet passen bij de sfeer van zijn veld. Kijk uit naar het kleine veld voor ongeboren kinderen, met een lint met een regel uit een slaapliedje, en naar het Indonesië-veld, dat is ingewijd met aarde die uit Java en de Puncak-streek is overgevlogen. Er is ook een aanlegsteiger aan het water, zodat rouwstoeten per boot over de Amstel kunnen aankomen.

Loop rustig. Zorgvlied is nog steeds een plek waar mensen komen rouwen, en dat is deels waarom het zo voelt.