BEZIENSWAARDIGHEID
Sabelspoort
Een middeleeuwse stadspoort in Arnhem met een renaissancegevel uit 1642 en cirkels in de bestrating die de verdwenen verdedigingswerken markeren.
Een poort zonder haar verdedigingswerken
De Sabelspoort is de enige van de vier Arnhemse stadspoorten die nog overeind staat. Begin aan de Rijnkant en kijk naar beneden: twee cirkels in de bestrating geven de omtrek van verdwenen verdedigingswerken aan. De poort hoorde ooit bij een kleine vesting met een voorpoort en een ophaalbrug. Die buitenwerken werden begin 19e eeuw gesloopt. De markeringen helpen je voor te stellen wat er verdwenen is.
De Sabelspoort werd voor het eerst vermeld in 1357 en heet ook wel Eusebiuspoort. Ze staat naast het Gelderse provinciehuis, op ongeveer twee minuten lopen van de Eusebiuskerk. Loop er niet zomaar aan voorbij. De bestrating, de gevel aan de stadskant en de ruimte rond het gebouw vertellen elk een ander deel van het verhaal.
Handel, vis en straffen
Oorspronkelijk stond rond de vesting een hoge muur met schietopeningen. Later werden in de poort gevangenen opgesloten, maar ook mensen die destijds als krankzinnig werden beschouwd. Daaraan dankte ze de naam ‘Geckenpoort’, ongeveer ‘gekkenpoort’. De poort diende dus niet alleen om te controleren wie Arnhem binnenkwam, maar hielp het stadsbestuur ook om mensen binnen de stad onder controle te houden.
In 1691 verbood Arnhem het bedelen om kerstbrood. Wie die regel overtrad, kon worden opgesloten in de kerker onder de poort of worden tentoongesteld in een draaibare kooi. Als je hier buiten staat, is het goed om te bedenken dat dit vertrouwde stadsmonument ook een plek van opsluiting en openbare vernedering was.
Buiten de poort werden haring en andere zeevis verkocht en gerookt. Omwonenden klaagden over de stank, en in 1735 verbood het Arnhemse stadsbestuur het roken van vis op de markt. De toegang aan de rivierkant was een werkplek, met voedsel, handel en ongewenste rook, en niet alleen een statige entree.
Bekijk de stadskant
Loop om naar de stadskant en zoek naar ‘Anno 1642’ op de kroonlijst. Die datum verwijst naar meer dan een restauratie. In 1642 vergrootte stadsbouwmeester Arien Verhoeff de doorgang voor de handel, in opdracht van de burgemeesters R. van Arnhem en A. Tulleken. De poort kreeg dat jaar ook haar renaissancegevel.
Boven schuilt een minder bekend verhaal over kunst. In 1917 bezocht de jonge M. C. Escher hier het atelier van kunstenaar Gert Stegeman op de eerste verdieping. Stegeman liet Escher en zijn vriend Bas Kist zijn drukpers gebruiken en moedigde Escher aan om te etsen. Stel je dat werkende atelier eens voor, boven een poort die vooral bekendstaat om verdediging en gevangenschap.
Waarom de poort vrij staat
In de loop der tijd kwamen er steeds meer huizen rond de Sabelspoort te staan. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, vooral bij de Slag om Arnhem, raakten die gebouwen zo zwaar beschadigd dat ze na de bevrijding werden gesloopt. Ook de poort zelf liep zware schade op. Dat ze nu zo vrij staat, komt dus deels door de verwoestingen rond de nabijgelegen John Frostbrug en de gevechten daar.
De Sabelspoort werd in 1952 herbouwd en maakt sindsdien deel uit van het naastgelegen provinciehuis. Doe genoeg stappen terug om die samenhang te zien en bekijk daarna weer de details: de handelsdoorgang, de kroonlijst met het jaartal en de cirkels onder je voeten. Dit is een bewaard gebleven middeleeuwse stadspoort, maar wat je ziet draagt ook de sporen van herbouw en verlies.
Goed om te weten
- Vanaf de Eusebiuskerk loop je er in ongeveer twee minuten naartoe.
- Kom bij daglicht om de tekst op de kroonlijst en de markeringen in de bestrating te bekijken.
- Bekijk zowel de stadskant als de Rijnkant.
- Neem de tijd om de twee cirkels in de bestrating te vinden.









