VERBORGEN PAREL
Koepelgevangenis
Een voormalige gevangenis in Arnhem, met een rijk gedetailleerde koepel die indruk moest maken op binnenkomende gevangenen. Het grote dak en het omringende gevangeniscomplex zijn vanaf de straat te bekijken.
Een koepel die indruk moest maken
De Arnhemse Koepelgevangenis moest indruk maken op mensen die niet zelf konden kiezen of ze naar binnen gingen. In 1882 maakte architect Johan Metzelaar de rijk versierde koepel tot het hoogtepunt van de route die gevangenen bij aankomst aflegden. Na hun registratie werden ze door de imposante ronde ruimte geleid. Daarna moesten ze zich wassen en gevangeniskleding aantrekken. Als je nu buiten staat en naar de koepel kijkt, weet je dat die grootsheid een heel bewust doel had.
Deze voormalige gevangenis is gebouwd tussen 1882 en 1886 en is een beschermd rijksmonument. Het is een van de drie gevangenisgebouwen in Nederland volgens het panopticumprincipe: een indeling waarbij vanuit één centraal punt toezicht wordt gehouden. Anders dan de koepels van de Christuskoepel en de Koepelkerk hoorde deze bij een plek van opsluiting. Alleen al de buitenkant is een korte stop waard. Kijk naar de samenhang tussen het grote dak en het omliggende gevangeniscomplex, in plaats van de koepel als een losstaand herkenningspunt te zien.
Twee ontsnappingen door de poort
Twee keer in 1944 deden verzetsmensen zich voor als officiële functionarissen om gevangenen naar buiten te krijgen. Op 18 februari kwamen Theo Dobbe en J.B. Gerritsen binnen in SD-uniformen en met vervalste papieren. Ze schakelden de telefoon uit, ondertekenden zelf een vrijlatingsbevel en liepen met verzetsman Loek Visser de gevangenis uit. Deze ontsnapping lukte met papierwerk en vermommingen, niet door een gat in de muur.
Op 11 mei kwam een andere groep aan, vermomd als politieagenten die een gevangene kwamen brengen. De handboeien van de zogenaamde gevangene waren expres losgelaten. Eenmaal door de poort trokken de verzetsmensen hun pistolen en bevrijdden ze Frits Slomp, bekend als Frits de Zwerver, en Henk Kruithof. Als je naar de omheining van de gevangenis kijkt, bedenk dan dat de bewakers eerst overtuigd moesten worden om mensen binnen te laten voordat er iemand naar buiten kon worden gebracht.
Kerst over de muur
Op eerste kerstdag 1971 speelde de muur een andere rol. Jan Ebeltjes en andere actievoerders hadden kerstpakketten voor de gevangenen geregeld. Die waren betaald met de verkoop van ansichtkaarten met tekeningen van twee gedetineerden. De gevangenisdirectie weigerde de cadeaus uit te delen.
Daarop gooiden de actievoerders 150 pakketten over de gevangenismuur terwijl de gevangenen aan het luchten waren. Dat detail geeft de grens een andere betekenis: de muur was niet alleen een obstakel voor ontsnappingen, maar ook iets waar mensen van buitenaf contact overheen probeerden te leggen. Houd dat beeld in gedachten als je het complex vanaf de straat bekijkt.
Een ander leven onder het dak
De gevangenis sloot in 2016 en het complex diende ook als opvang voor asielzoekers. In juni 2018 namen nieuwe eigenaren het over. Ze introduceerden rondleidingen en activiteiten, waaronder een escaperoom.
In 2025 kwamen onder de koepel mensen voor iets heel anders samen. Pianist Bernd van den Bos en cellist Thomas van Geelen speelden filmmuziek terwijl het publiek op matjes en luchtbedden lag. Organisator Jaap van Andel vroeg om het applaus tot het einde te bewaren en de zware deuren van de toiletcellen zachtjes te sluiten. Door die bewaard gebleven deuren was het vroegere gebruik van het gebouw moeilijk te vergeten, zelfs tijdens een concert. Van buitenaf laat de koepel dat contrast nog altijd het duidelijkst zien: imposante architectuur, gebouwd rond de dagelijkse werkelijkheid van gevangenschap.
Goed om te weten
- Reken op ongeveer 25 minuten lopen vanaf de Koepelkerk.
- Kom bij daglicht om de koepel en de buitenkant goed te bekijken.
- Plan dit als een stop aan de straat; een bezoek aan de binnenkant is een aparte activiteit.
- Neem een camera mee als je van architectonische details houdt.









