BEZIENSWAARDIGHEID
Stadsarchief Amsterdam
Het stadsarchief in een opvallend bankgebouw uit de jaren twintig, met een gratis tentoonstelling in de Schatkamer.
Een bank vol stadsverhalen
Het Stadsarchief van Amsterdam zit in De Bazel, een statig bankgebouw uit de jaren twintig aan de Vijzelstraat. In de Schatkamer krijgen de archiefstukken van de stad een menselijk gezicht. In een weeshuisregister uit 1806 staat de acht maanden oude Cecelia Kroon vermeld. Ze werd achter het weeshuis gevonden met een briefje waarop stond dat een vijg in haar mond haar huilen zou bedaren. Het is een klein, pijnlijk detail om tegen te komen in een gebouw dat ooit helemaal om geld draaide.
Kom hier voor dat contrast. Het gebouw vertelt over de rijkdom en macht van instellingen. De documenten bewaren individuele levens, ook van mensen die verder nauwelijks sporen hebben achtergelaten. Je hoeft geen stamboomonderzoek te doen of Amsterdam te bestuderen om hier iets te vinden dat je aandacht vasthoudt.
Een kamer die verhuisde
Een van de bijzonderste interieurs van De Bazel komt oorspronkelijk ergens anders vandaan. In 1926 liet de bank haar oude vergaderzaal van Herengracht 466 hierheen verhuizen. De Italiaanse Zaal kwam mee met schouw en al, inclusief de geschilderde wandbespanningen die Jan Augustini in 1772 maakte. In plaats van het oudere interieur achter te laten, nam de bank het mee naar haar nieuwe hoofdkantoor.
Let bij die schilderingen op een aanpassing: in een ervan zit een deur verborgen die er bij een eerdere verbouwing van de zaal in is uitgesneden. Als je dat weet, kijk je anders naar het beschilderde oppervlak. Het was versiering, maar moest ook voldoen aan de praktische eisen van een gebouw dat in gebruik was. De statige grachtenpanden aan de Gouden Bocht helpen je om dat vroegere adres in zijn omgeving te plaatsen.
De Bazel bewaart ook een veel grimmiger spoor uit zijn tijd als bank. Historicus Milja van Tielhof vertelt dat de Duitse bezetters de bank in april 1943 opdroegen het gebouw te verlaten. Toen de directie te weinig haast maakte, werd er met een pistool geschoten. Het kogelgat is nog altijd te zien in een klok in de directeurskamer. Die kamer is niet de Schatkamer, dus ga er niet van uit dat de klok deel uitmaakt van de tentoonstelling waar je doorheen kunt lopen.
Op reis op een speelbord
Zoek naar het stoombootspel van het archief, gedateerd op 1826–1830. Het bood mensen die geen echt uitstapje konden betalen de kans om hun reis van Amsterdam naar Zaandam na te spelen. De gevaren waren heel concreet: spelers die hun handen aan de schoorsteen brandden, moesten een beurt overslaan.
Gun zo’n voorwerp meer dan een vluchtige blik. Via de spelregels vertelt het over vrije tijd, geld en de aantrekkingskracht van reizen per stoomboot. Net als de alledaagse voorwerpen bij Below the Surface in station Rokin maakt het het verleden tastbaar via iets gewoons, in plaats van een grote historische gebeurtenis.
Bekijk de foto’s goed
Een foto van Frits Weeda in de Schatkamer toont waarschijnlijk Faroe, de neushoorn die in 1967 uit Artis ontsnapte. Ze joeg verzorgers en bezoekers op de vlucht en overleed nadat ze was verdoofd. Onthoud dat woord ‘waarschijnlijk’: het archief is niet zeker van de identificatie, en die onzekerheid hoort bij de overlevering.
Dat is een goede manier om de hele collectie te bekijken. Lees de uitleg naast een voorwerp en kijk daarna opnieuw naar het voorwerp zelf. Achter een spel, een foto of een korte aantekening in een register kan een veel groter verhaal schuilgaan. Hier raakt de geschiedenis van Amsterdam vaak juist op die kleine schaal het meest.
Goed om te weten
- Je vindt De Bazel aan de Vijzelstraat.
- Trek ongeveer een uur uit voor het gebouw en de Schatkamer.
- Lees de bijschriften aandachtig; bij verschillende verhalen draait het om kleine details.
- Vraag het personeel naar de Italiaanse Zaal en de directeurskamer, in plaats van aan te nemen dat ze toegankelijk zijn.
- Openingstijden en prijzen kunnen veranderen. Check de officiële website voor je gaat. Officiële website









