VERBORGEN PAREL
Fort Westervoort
Een negentiende-eeuws fort naast de spoorbrug over de IJssel bij Arnhem, gebouwd om de spoorlijn bij de brug te blokkeren. Aardwerken, betonnen kazematten en gebouwen met oorlogsschade zijn bewaard gebleven.
De brug die ze niet konden innemen
Op 10 mei 1940 probeerden Duitse commando’s in Nederlandse uniformen de brug naast Fort Westervoort in te nemen. Een Nederlandse wachtpost in Didam doorzag hun valse bevelen. Gewaarschuwd dat er een pantsertrein naderde, vernielden de verdedigers van het fort de brug. Adjudant Van Viersen bracht om 4.45 uur de springlading tot ontploffing. Er volgden zware beschietingen, het fort vloog in brand en de verdedigers gaven zich over.
Dat verhaal geeft dit gehavende negentiende-eeuwse fort zijn betekenis. Je staat naast een oversteek die een binnenvallend leger ongeschonden in handen wilde krijgen, en die Nederlandse troepen het koste wat kost wilden ontzeggen. Ondanks de naam ligt Fort Westervoort binnen de gemeentegrens van Arnhem, ten oosten van de stad, naast de spoorbrug over de IJssel.
Gebouwd rond het spoor
Het fort werd in 1865 gebouwd om de spoorlijn Arnhem–Emmerich bij de brug af te sluiten. De aarden verdedigingswerken maakten tot 1940 deel uit van de IJssellinie. Dit was een ouder verdedigingsstelsel, niet de gelijknamige IJssellinie uit de Koude Oorlog. In de jaren 1930 werden betonnen kazematten toegevoegd.
De plek was al lang vóór de komst van het spoor van militair belang. Vlakbij lag de zeventiende-eeuwse schans IJsseloord, dicht bij de plek waar de IJssel destijds aftakte van de Nederrijn. Dat oudere verdedigingswerk begon in 1673 te vervallen en was halverwege de achttiende eeuw vrijwel verdwenen.
Kijk hoe de overgebleven gebouwen, de spoordijk en de rivieroversteek ten opzichte van elkaar liggen. Het fort is beter te begrijpen als een versperring van een route dan als een op zichzelf staande vesting. Met een grote stalen pantserpoort konden de verdedigers ooit het spoor zelf afsluiten. Die werd tijdens de inval in 1940 gebruikt en is bewaard gebleven in het Geniemuseum in Vught, niet hier.
De oorlog keerde twee keer terug
Op 17 september 1944 vielen geallieerde vliegtuigen het fort en de brug aan. Friedrich, een in Duitsland geboren vader van drie kinderen die zich in Nederland had gevestigd, kwam om het leven. Zijn luchtafweercompagnie had het fort verdedigd en hij werd aanvankelijk in of bij het fort begraven. Zijn familie vroeg later om zijn achternaam niet bekend te maken.
Dit is een andere rivieroversteek dan de John Frostbrug, die verbonden is met de gevechten in Arnhem in die septembermaand. Het kleine museum Airborne at the Bridge vertelt het verhaal van die slag; hier richt het verhaal van Friedrich de aandacht weer op de stelling aan de IJssel.
Op 12 april 1945 probeerden geallieerde genisten een doorgang in de rivierdijk te blazen voor amfibievoertuigen die Arnhem aanvielen. De dijk hield stand. De eerste troepen staken daarom in boten over en de 60 Duitse soldaten in Fort Westervoort gaven zich al snel over. De bewaard gebleven inslag- en explosieschade getuigt nog altijd van de gevechten.
Lees de steen goed
Een gedenksteen die op 10 mei 1950 werd geplaatst, noemt 14 militairen die worden herdacht vanwege de gevechten rond het fort in mei 1940. In 2023 trok de lokale onderzoeker Bennie Weijers dat verhaal in twijfel. Volgens hem waren vier van de genoemde mannen, onder wie J. Klinkspoor en P. Hessels, op de Grebbeberg gesneuveld in plaats van bij Westervoort. De steen werd in 2025 verplaatst naar een beter toegankelijke plek boven op het fort.
De wegen hebben de omgeving bijna net zo sterk veranderd als de begroeiing. Toen de Pleijweg vlak langs het fort werd aangelegd, voegde kunstenaar Wim Korvinus in 1983 hoge zijmuren toe om te voorkomen dat passerende automobilisten van het fort zouden schrikken. Let op die latere muren én op de oorlogssporen. Allebei horen ze bij de overblijfselen met hun ingewikkelde geschiedenis die je hier voor je ziet.
Goed om te weten
- Ga via de Schaapdijk; door de omliggende wegen moet je een omweg maken.
- Kom bij daglicht om de overgebleven muren en schade te bekijken.
- Draag stevige schoenen en een lange broek op het ruwe terrein en tussen de begroeiing.
- Zoek de gedenksteen boven op het fort, die daar in 2025 naartoe is verplaatst.









