VERBORGEN PAREL
Doodshoofdpoort van het Zuiderkerkhof
De oude kerkhofpoort aan de Sint Antoniesbreestraat, bekroond met doodshoofden.
Meer dan twee doodshoofden
De doodshoofdpoort van het Zuiderkerkhof staat aan de Sint Antoniesbreestraat en markeert de ingang van het oude kerkhof van de Zuiderkerk. Kijk eens onder de twee doodshoofden. Het uitgehouwen baarkleed heeft een eigen verhaal. In 1864 herkende historicus J. ter Gouw hierin een afbeelding van een echt kleed dat de Amsterdamse schilders en metselaars samen gebruikten. Toen hun gilden uit elkaar gingen, legden ze in hun overeenkomst van 1579 vast dat ze het kleed gezamenlijk zouden blijven gebruiken.
Daarmee is dit meer dan een algemene waarschuwing voor de dood. Hier is een stukje van het werkende leven in de stad in steen vastgelegd. De baar, het kleed en de doodshoofden horen bij elkaar: benodigdheden voor een begrafenis, met daarboven de herinnering dat iedereen die uiteindelijk nodig zou hebben. Neem even de tijd om die details te onderscheiden, in plaats van alleen de doodshoofden te fotograferen.
Een begrafenisoproer aan de overkant
De eerste begrafenis op het nieuwe kerkhof vond plaats in juni 1602. Nicolaas Stone, de schoonzoon van Hendrick de Keyser, ontwierp de poort. De Keyser ontwierp de kerk erachter, die in 1611 werd voltooid als de eerste kerk in Amsterdam die voor een protestantse gemeente was gebouwd.
Begrafenissen konden ook tot conflicten leiden. In 1696 bereikte een oproer tegen de begrafenisregels het huis van David de Pinto tegenover de poort, nu bekend als Huis de Pinto. Plunderaars sloegen zijn porselein stuk en namen juwelen mee. Opgepakte oproerlingen werden vastgehouden in het wachthuis bij de Zuiderkerk. Vanaf hier kun je de twee plekken van die gebeurtenis plaatsen: het aangevallen huis aan de overkant en het kerkterrein waar de gevangenen werden vastgehouden.
Rembrandts gezin en een veroordeelde
Drie kinderen van Rembrandt en Saskia werden na hun vroege dood in de Zuiderkerk begraven. In dezelfde kerk vond ook een gelukkiger familiegebeurtenis plaats: hun zoon Titus werd er op 22 september 1641 gedoopt. Het huis waar Rembrandt woonde en werkte ligt op korte loopafstand. Hier horen de verliezen van zijn gezin bij de geschiedenis van een gewone begraafplaats in de buurt, niet alleen bij de biografie van een beroemde schilder.
Een andere begrafenis verbindt het kerkhof rechtstreeks met zijn werk. Op 2 februari 1656 werd Joris Fonteijn achter deze poort begraven. Hij was terechtgesteld wegens gewapende diefstal. Voor zijn begrafenis ontleedde dr. Deijman zijn lichaam, en Rembrandt beeldde hem af in *De anatomische les van dr. Deijman*. De man op dat schilderij eindigde zijn reis hier.
Afgebroken en teruggeplaatst
In 1944 liet de gemeente de poort demonteren en opslaan. Het jaar daarop kreeg de kerk een andere rol die met de dood te maken had. Een plaquette herinnert aan het gebruik als tijdelijk gemeentelijk mortuarium van Amsterdam, van februari tot augustus 1945. Door honger en een tekort aan vervoer kon de stad haar doden niet snel genoeg begraven.
In 1985 keerde de poort terug, ongeveer op zijn oude plek. De onderste delen van de zijvleugels werden aan de hand van een oude tekening gereconstrueerd, met daarnaast een laag muurtje.
Begin op de stoep aan de overkant om het geheel te bekijken. Steek daarna voorzichtig over en bekijk het beeldhouwwerk en de gereconstrueerde onderste delen van dichtbij. Ook aan de kerkhofkant zitten doodshoofden. Van beide kanten bekeken is de poort minder een versiering van de straat en meer een doorgang waarvan de hele vormgeving om de dood draait.
Goed om te weten
- De poort staat aan de Sint Antoniesbreestraat, op korte loopafstand van metrostation Nieuwmarkt.
- De poort staat buiten, is gratis en altijd te zien.
- Begin op de stoep aan de overkant voor een blik op de hele poort.
- Let op fietsers als je oversteekt of achteruitstapt om foto's te maken.
- Bekijk ook de kerkhofkant, niet alleen de straatkant.









